ΔΙΑΖΩΜΑ | ΑΡΧΑΙΑ ΘΕΑΤΡΑ - ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΑΡΧΑΙΩΝ ΘΕΑΤΡΩΝ

Πληροφορίες

Το θέατρο του Διονύσου βρίσκεται στη νότια πλευρά της Ακρόπολης και ήταν το κέντρο των θεατρικών παραστάσεων που διοργανώνονταν στην αρχαία Αθήνα. Στα Μεγάλα Διονύσια που γιορτάζονταν τέλη Μαρτίου με αρχές Απριλίου, όλοι οι Αθηναίοι πολίτες παρακολουθούσαν θεατρικούς αγώνες τους οποίους χρηματοδοτούσαν εύποροι πολίτες (χορηγοί).

Τη γιγαντιαία έκταση με την ολόλιθη κατασκευή του το θέατρο την απόκτησε μετά τα μέσα του 4ου αιώνα π. Χ.

Το Θέατρο του Διονύσου σε φωτογραφία του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου (1897)
Το Θέατρο του Διονύσου σε φωτογραφία του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου (1897)

Βίντεο αφιέρωμα, τρισδιάστατη (3D) απεικόνιση του Θεάτρου του Διονύσου

Περιγραφή μνημείου

Το θέατρο του Διονύσου βρίσκεται στη νότια πλαγιά της Ακρόπολης στην Αθήνα, αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του ιερού του Διονύσου και είναι άμεσα συνδεδεμένο με τους μύθους και τη λατρεία του θεού.

Τη γιγαντιαία έκταση με την ολόλιθη κατασκευή του το θέατρο την απόκτησε μόνον μετά τα μέσα του 4^ου αιώνα π. Χ. Το γενικό του σχήμα ήταν ακανόνιστο, επηρεασμένο στην ανατολική πλευρά του από το πολύ προγενέστερο Ωδείο του Περικλέους, στο οποίο το θέατρο εφάπτεται, και στη δυτική από την ανάγκη διατήρησης ενός σημαντικού ανηφορικού δρόμου.

To Θέατρο του Διονύσου από την Ακρόπολη
Το Θέατρο του Διονύσου από την Ακρόπολη

Η βασική διάρθρωση του θεάτρου αποτελείται από 14 κλίμακες σε ακτινωτή διάταξη που χωρίζουν το κοίλο σε 13 τομείς, τις κερκίδες. Τα καθίσματα της πρώτης σειράς έχουν τη μορφή μαρμάρινων θρόνων και στο κέντρο τους δεσπόζει ο θρόνος του ιερέα του Διονύσου. Δεξιά και αριστερά αυτού του θρόνου και ως τις ακραίες κλίμακες παρατάσσονται 33 σε κάθε πλευρά θρόνοι που ονομάζονται προεδρίες. Οι άλλες σειρές των καθισμάτων (εδωλίων) αποτελούνται από μεγάλους καλολαξευμένους λίθους από την πειραϊκή ακτή. Σήμερα σώζονται σε καλή ή κακή κατάσταση εδώλια ως και την 34^η σειρά, ενώ υπολογίζεται ότι υπήρχαν 67 σειρές εδωλίων που έφταναν έως το ύψος του αρχαίου περιπάτου.

Η σκηνή του διονυσιακού θεάτρου μετατράπηκε για πρώτη φορά σε λίθινο κτίριο κατά τα μέσα του 4^ου αιώνα π. Χ. όταν επώνυμος άρχοντας ήταν ο Λυκούργος.

Το μεγαλύτερο μέρος του θεάτρου, με το λίθινο κοίλο και τους τοίχους αντιστήριξης (αναλήμματα) των πλευρικών εισόδων του (πάροδοι) δεν διαφοροποιήθηκε στους ελληνιστικούς χρόνους, όμως η σκηνή ανακατασκευάστηκε εκείνη την περίοδο.

Σχέδιο γραφικής αποκατάστασης του Θεάτρου και του ιερού του Διονύσου από τον Μ. Κορρέ
Σχέδιο γραφικής αποκατάστασης του Θεάτρου και του ιερού του Διονύσου από τον Μ. Κορρέ

Στους ρωμαϊκούς χρόνους, νέο σκηνικό οικοδόμημα υψώθηκε στη θέση του παλαιού, ενώ η ορχήστρα απόκτησε μορφή πετάλου, στρώθηκε με μαρμάρινες πλάκες και χτίστηκε περιμετρικά ένα κατακόρυφο στηθαίο. Στη νότια πλευρά της ορχήστρας χτίστηκε επίσης ένα μαρμάρινο στηθαίο με μυθολογικές παραστάσεις που ονομάζεται «βήμα του Φαίδρου».

Το θέατρο του Διονύσου ήταν το κέντρο των θεατρικών παραστάσεων που διοργανώνονταν στην αρχαία Αθήνα. Στα Μεγάλα Διονύσια (Εν Άστει Διονύσια) που γιορτάζονταν τέλη Μαρτίου με αρχές Απριλίου, όλοι οι πολίτες παρακολουθούσαν θεατρικές παραστάσεις οργανωμένες από το κράτος τις οποίες χρηματοδοτούσαν εύποροι πολίτες (χορηγοί).

Το θέατρο του Διονύσου εγκαταλείφθηκε μετά το τέλος της αρχαιότητας και κατά τη διάρκεια του μεσαίωνα τα ίχνη του σταδιακά εξαφανίστηκαν κάτω από επιχώσεις που διατηρήθηκαν μέχρι τα τέλη του 19^ου αιώνα.

Οι εργασίες για την αποκατάσταση, την ανάδειξη και την προστασία του μνημείου δεν έχουν ακόμα ολοκληρωθεί.

Το μνημείο δεν χρησιμοποιείται για θεατρικές παραστάσεις ή άλλες πολιτιστικές εκδηλώσεις και η μοναδική επιτρεπόμενη χρήση του είναι η επίσκεψη του αρχαιολογικού χώρου.

Κωνσταντίνος Μπολέτης
Αρχιτέκτων

Φωτοθήκη

	Σχέδιο γραφικής αποκατάστασης του Θεάτρου και του ιερού του Διονύσου από τον Μ. Κορρέ. (W. Hoepfner (ed.), Kult und Kultbauten auf der Akropolis, Internationales Symposion vom 7. bis 9 Juli 1995 in Βerlin, Berlin 1996)

	To Θέατρο του Διονύσου από την Ακρόπολη.

	Το Θέατρο του Διονύσου σε φωτογραφία του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου (1897).

Επιστημονικό δελτίο

Ονομασία Μνημείου	ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΝΥΣΟΥ
Κατηγορία	Θέατρο
Σύντομη περιγραφή	Το μνημείο αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του Iερού του Διονύσου, συνδεδεμένο άμεσα με τους μύθους και τη λατρεία του θεού.
Εικόνες - Σχέδια	Υφίσταται πλήρης φωτογραφική τεκμηρίωση σε επιμέρους αρχεία (Α’ Ε.Π.Κ.Α., Επιτροπή Θεάτρου & Ιερού του Διονύσου-Ασκληπιείου κλπ). Σχεδιαστική αποτύπωση περιοχών ορχήστρας, σκηνικού οικοδομήματος, παρόδων, τμημάτων κοίλου περιλαμβάνεται στις δημοσιεύσεις του μνημείου. Επιμέρους σχεδιαστικές αποτυπώσεις βρίσκονται επίσης στα αρχεία της Επιτροπής Θεάτρου του Διονύσου. Τα σχέδια λεπτομερούς αποτύπωσης των κερκίδων του κοίλου και της ορχήστρας που εκπόνησε ο W. Wurster σε συνεργασία με τον τοπογράφο Κωνσταντίνο Kαζαμιάκη, καθώς και επιμέρους πρόσθετα σχέδια του M. Kορρέ αποτελούν μέχρι σήμερα το βασικότερα σχεδιαστικά υπόβαθρα για τη μελέτη του θεάτρου.
Τεκμηρίωση - Βιβλιογραφία	Καλλιγάς, Π. 1994. «Η περιοχή του Ιερού και του Θεάτρου του Διονύσου στην Αθήνα», εις: Η. Coulson, Ο. Palagia, The archaeology of Athens and Attica under the democracy, proceedings of international conference, 4-6 December, 1992, σελ. 25-30. Κορρές, M. 1982-1988. Η Aκρόπολη και η νότια κλιτύς της, Ιστορική ανάλυση και προτάσεις (αδημ.). Κορρές, M. 1980. «A΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Aκροπόλεως, Εργασίες στα μνημεία», ΑΔ 35, σελ. 9-21. Κορρές, M. 1981. «A΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Ακροπόλεως, Εργασίες στα μνημεία», ΑΔ 36, σελ. 5-7. Κορρές, M. 1982. «A΄ Εφορεια Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Ακροπόλεως, Εργασίες στα μνημεία», ΑΔ 82, σελ. 15-18. Κορρές, M. 1983. «A΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Ακροπόλεως, εργασίες στα μνημεία», ΑΔ 38, σελ. 10-11. Κορρές, M. 2002. «Aθηναϊκή πολεοδομία, αρχαίος οικιστικός χώρος», εις Goette, H. (ed), Ancient roads in Greece, proceedings of a symposion organized by the cultural association Aigeas (Athens) and the German Αrchaeological Institute (Athens) with the support of the German School at Athens, Nov 1998 (Hamburg), σελ. 1-31. Κουμανούδης, Στ. 1878-82. «Έκθεσις εν τω έτει 1879 πεπραγμένων από του συμβουλίου» ΠΑΕ, σελ. 6-15 , 18 -19. Μπαρδάνης, Μ. 1997. Ο πειραϊκός λίθος στα μνημεία της Ακροπόλεως. Ακτίτης λίθος και λίθος της Μουνυχίας. Αρχαιολογική και γεωλογική έρευνα. Μελέτη των ιδιοτήτων και της παθολογίας του λίθου. Προτάσεις συντηρήσεως, ΤΕΙ Αθήνας, Σχολή Γραφικών Τεχνών και Καλλιτεχνικών Σπουδών, Τμήμα Συντήρησης Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης, πτυχιακή εργασία. Παπαθανασόπουλος, Θ. 1987. «Το θέατρο του Διονύσου, η μορφή του κοίλου», εις: ΥΠΠΟ, Αναστύλωση – Συντήρηση - Προστασία μνημείων και συνόλων, β΄, σελ. 31-60. Ρουσσόπουλος, Α. σελ. 1862-1874. «Νεώταται Ανακαλύψεις», ΑΕ. Σωτηριάδης, Γ. 1897. Εις: Παπαναστασίου Π. «Έκθεσις του ταμείου της Αρχαιολογικής Εταιρείας», 1897, σ. 12-14. Τραυλός, Ι. 1953-4. «Η παλαιοχριστιανική Βασιλική του Διονυσιακού Θεάτρου», ΑΕ, 1953-4, β, 156-62. Τραυλός, Ι. 1960. «Πολεοδομική εξέλιξη των Αθηνών». Bieber, M. 1961. The history of Greek and Roman Theater, (Princeton N.J.). Bulle, H. “Untersuchungen an griechieschen Theatern, Das Dionysos Theater”, Abhandal der Bayer. Academ. der Wissenschaften, xxxiii, 15-81. De Bernardi Ferrero, d. 1966-1974. Teatri classici in Asia Μinore, 4 vols, (Roma). Dinsmoor, W.B. 1928. “The Athenian Theater of the fifth century”, Studies presented to D.M. Robinson, p. 309-330 (Munich). Dörpfeld, W. 1896. Das griechische Theater, β’ εκδοση (1966). Dörpfeld, W. 1925-6. “Die im Januar 1925 in Dionysos-Theater in Athen unternommenen Grabungen”, ΠΑΕ, 25-32. Fiechter, E. 1935. Das Dionysοs-Theater in Athen, Ι, Die Ruine, Αntike Griechische Theaterbauten heft 5. Gogos, S. 1998 “Bemerkungen zu den Theatern von Priene und Epidauros sowie zum Dionysostheater in Athen”, Jahrsheften des österreichischen archäologischen Institutes, 67 , p. 67-106. Haigh, A.E. 1898. The Attic Theatre, (Oxford). Heilmeyer, W.D. 1987. “Vom modernen Mißverstädnis antiker Theaterbauten”, Antike Welt, 18 , p. 22-28. Leake, W. M. 1841. The topography of Athens, (London). Kunze, E. 1967. “Die Arbeiten vom Herbst 1958 bis zum Sommer 1962”, Olympia – Bericht, VIII, 1-15. Makri, H. 1987. “The theatre of Dionysos, Athens: the rehabilitation of the auditorium retaining walls along and adjoining the eastern parodos” (summary) (Athens). Maass, M. 1972. Die Prohedrie des Dionysostheaters in Athen, (München). Mitens, K. 1988. Teatri greci e teatri ispirati all’ architettura greca in sicilia e nell’ Italia meridionale c. 350-50 a.c., Analecta romana institute danici supplementum xiii (Roma). Modona, A. N. 1961. Gli edifici teatrali greci e romani, (Firenze). Rossetto, P. C.-Sartorio, G. P. 1994. Teatri antichi greci e romani, 3 vols, (Rome). Pickard-Cambridge, A.W. 1946. The Theatre of Dionysus in Athens, (Oxford). Polacco, l. 1990. Il teatro di Dioniso Eleutereo ad Atene, Monografie della Scuola Archeologica di Atene e delle missioni italiane in Oriente iv. Townsend, R.F. 1982. Aspects of athenian architectural activity in the second half of the fourth century B.C., PhD at the University of North Carolina at Chapel Hill. Townsend, R. 1986. “The fourth - century skene of the theater of Dionysos at Athens, Hesperia, 55 , p. 421-440. Wilson, P. 2000. The athenian institution of Khoregia, (Cambridge). Wurster, W. 1979. “Die neuen Untersuchungen am Dionysostheater in Athen”, Architectura, 9, p. 58-76. Wurster, W. 1993. “Die Architektur des griechischen Theaters”, Antike Welt, 24, p. 20-42.
Θέση	Nότια κλιτύς Ακροπόλεως, Αθήνα.
Χρονολόγηση	Τη γιγαντιαία έκταση με την ολόλιθη κατασκευή του απέκτησε το Θέατρο μόνον μετά τα μέσα του 4ου π.χ. αιώνα, επί Λυκούργου. Για το γεωμετρικό σχήμα του κοίλου κατά τον 5ο αιώνα έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί διάφορες εικασίες. Οι επικρατέστερες επιστημονικές απόψεις στηρίζονται κυρίως σε ανασκαφικές διερευνήσεις. Επί Λυκούργου, η σκηνή του Διονυσιακού Θεάτρου μετατράπηκε για πρώτη φορά σε λίθινο κτίριο. Το μεγαλύτερο μέρος του Θεάτρου, με το λίθινο κοίλο και τα αναλήμματα των παρόδων του δεν διαφοροποιήθηκε στους ελληνιστικούς χρόνους, όμως η σκηνή την εποχή αυτή ανακατασκευάσθηκε. Στους ρωμαϊκούς χρόνους ένα νέο σκηνικό οικοδόμημα υψώθηκε στη θέση του παλαιού, ενώ η ορχήστρα αφού απόκτησε πεταλόσχημη μορφή, στρώθηκε με μαρμάρινες πλάκες και δέχθηκε περιμετρικά ένα κατακόρυφο στηθαίο. Το νότιο πέρας της ορίστηκε ακολούθως από το λεγόμενο «Βήμα του Φαίδρου», ένα λογείο του 3ου πιθανώς αιώνος μ.Χ. δραστικές επεμβάσεις των ρωμαϊκών χρόνων είναι ορατές στα κατώτερα τμήματα των κεντρικών κερκίδων. Στον κεντρικό άξονα του Θεάτρου, στην δεύτερη σειρά εδωλίων, υπάρχει μεγάλη τετράγωνη ενεπίγραφη βάση για την τοποθέτηση χάλκινου αγάλματος.
Γενική περιγραφή Μνημείου	Το μνημείο αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του Ιερού του Διονύσου, συνδεδεμένο άμεσα με τους μύθους και τη λατρεία του θεού. Το γενικό σχήμα ήταν ακανόνιστο, επηρεασμένο στα ανατολικά, από το κατά πολύ προγενέστερο ωδείο του Περικλέους, στο οποίο το Θέατρο εφάπτετο και δυτικά από την ανάγκη διατήρησης μιας σημαντικής ανιούσας οδού. Η βασική διάρθρωση του μνημείου είναι η εξής: 14 κλίμακες σε ακτινωτή διάταξη χωρίζουν το κοίλο σε 13 τομείς, τις κερκίδες, εκ των οποίων οι ακραίες, χωρίς καμπυλότητα, έχουν μικρότερο πλάτος. Στο μέσον της ζώνης της προεδρίας δεσπόζει ο μαρμάρινος θρόνος του ιερέως του Διονύσου. Εκατέρωθεν αυτού και ως τις ακραίες κλίμακες παρατάσσονται 33, σε κάθε πλευρά, προεδρίες. Οι σειρές των εδωλίων, αποτελούνται από μεγάλους καλολαξευμένους λίθους από την πειραϊκή ακτή. Σήμερα, σώζονται κατάλοιπα εδωλίων έως και την 34η σειρά, ενώ υπολογίζεται η ύπαρξη 67 σειρών εδωλίων έως το ύψους του αρχαίου περιπάτου.
Υπάρχουσα κατάσταση	Ό,τι σώζεται σήμερα από το κοίλο είναι μόνον μικρά τμήματα του γιγάντιου αρχικού έργου: οι κατώτερες σειρές των θέσεων, τα κατωτέρα μέρη των αναλημματικών τοίχων και πολύ ψηλότερα η μεγάλη τομή του βράχου κατά μήκος ενός τόξου κύκλου, που ονομάζεται κατατομή. Σε καλύτερη κατάσταση σώζεται η ορχήστρα και στην κατάσταση χαμηλού ερειπίου, με διάσπαρτα μέλη, το σκηνικό οικοδόμημα.
Έρευνες - Επεμβάσεις	Το Θέατρο του Διονύσου εγκαταλείφθηκε πλήρως μετά το τέλος της αρχαιότητας, ενώ κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, τα ίχνη του σταδιακά εξαφανίσθηκαν κάτω από επιχώσεις, που διατηρήθηκαν μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα, η πραγματική θέση του μνημείου επισημάνθηκε για πρώτη φορά από τον Chandler το 1765 και λίγο αργότερα από το Bartholemy, ενώ εντοπίσθηκε οριστικά από τον Leake το 1841. Η πρώτη ανασκαφική ερευνά στο χώρο του Διονυσιακού Θεάτρου ξεκίνησε το 1862 από το Ρουσσόπουλο και το Γερμανό αρχιτέκτονα Strack και διήρκεσε τρία χρόνια. Οι έρευνες συνεχίστηκαν το 1877-8 από τον Στ. Κουμανούδη. Το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο, στη συνέχεια, υπό την εποπτεία του Dörpfeld ανέλαβε την ολοκλήρωση των ανασκαφών που συνεχίσθηκαν το 1885-6, το 1889, το 1893 και το 1895. Ακολούθησαν έρευνες στη σκηνή και την ορχήστρα το 1923, η ανασκαφή μεγάλης περιοχής του ωδείου του Περικλέους το 1925 και συμπληρωματικές έρευνες του Dörpfeld στη νοτιοδυτική γωνία του κοίλου. Το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο με τον E. Fiechter και τους συνεργάτες του συνέχισε την έρευνα το 1927, το 1929 και το 1933 στην ορχήστρα και τη σκηνή. Τέλος, το 1951 ο Τραυλός ερεύνησε την περιοχή στα νοτιοανατολικά του μνημείου, όπου και εντοπίσθηκε μικρή παλαιοχριστιανική βασιλική του 6ου αιώνος. Το 1897, υπό την επίβλεψη του τότε επιμελητή Ακροπόλεως Σωτηριάδη έγιναν οι πρώτες εργασίες για την ανάδειξη και την προστασία του μνημείου. Μετά από μια μακροχρόνια διακοπή των εργασιών, στη δεκαετία του 1960, πραγματοποιήθηκαν μικρής κλίμακας εργασίες. Στα πρώτα, μετά τη μεταπολίτευση χρόνια, και υπό την πίεση της ετοιμορροπίας στην οποία είχε περιέλθει το ανάλημμα της ανατολικής παρόδου, συγκροτήθηκε μια επιστημονική επιτροπή από το Υπουργείο Πολιτισμού, η οποία ανέθεσε τη μελέτη του μνημείου στον W. Wurster. Μετά το 1980, εργασίες στο μνημείο πραγματοποιήθηκαν υπό την εποπτεία του M. Κορρέ, ο οποίος συνέχισε το έργο του Wurster, εκ παραλλήλου με επεμβάσεις και επιπλέον έρευνα. Το 1984 συγκροτήθηκε η Επιτροπή Συντηρήσεως Διονυσιακού Θεάτρου η οποία έκτοτε πραγματοποιεί εργασίες αποκατάστασης επιμέρους τμημάτων του μνημείου.
Επιτρεπόμενες χρήσεις	Απλή επίσκεψη
Ιστορικό σύγχρονων χρήσεων	Το Θέατρο του Διόνυσου βρίσκεται πρώτο στην κατηγορία των μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού που δεν χρησιμοποιούνται, και μετά την μεταπολίτευση υπογραφές προσωπικοτήτων από όλο τον πνευματικό κόσμο της χώρας απέτρεψαν την τελευταία στιγμή τη χρήση του.
Πρόσθετες πληροφορίες	Τα ζητήματα αναστήλωσης-συντήρησής του διαχειρίζεται η Eπιτροπή Θεάτρου & Ιερού του Διονύσου-Ασκληπιείου.
Πνευματικά δικαιώματα	ΥΠ.ΠΟ/Α΄ ΕΠΚΑ
Δικαιοδοσία	Το μνημείο ανήκει στη δικαιοδοσία του ΥΠ.ΠΟ / Α΄ ΕΠΚΑ ενώ τα ζητήματα αναστήλωσης-συντήρησής του διαχειρίζεται η Επιτροπή Θεάτρου & Ιερού του Θεάτρου-Ασκληπιείου.
Γεωγραφικό Πλάτος	23o42'37''
Γεωγραφικό Μήκος	37o57'42''
Υψόμετρο	0

Κουμπαράς

6

7